AP 14870355 (жетекшісі Утеулин К.Р.)

(2022-2024 ж.ж.)

Жобаның атауы: ЖТН АР14870355 «Жоғары сапалы каучук көзі – көк-сағыз (Taraxacum kok–saghyz  L. E. Rodin) бақбағының қазақстандық генетикалық ресурстарын сақтау және пайдалану».

Өзектілігі.

 Табиғи каучук (ҰК) бүкіл әлемдегі өнеркәсіптік өндірісте стратегиялық маңызды материал болып табылады, ҰК резеңке өнеркәсібінде, тауарлардың кең ауқымын өндіруде қолданылады — аяқ киім, Киім, катетер, хирургиялық қолғап, ұшақтар мен автомобильдерге арналған шиналар және басқа да бұйымдар. 2016 жылы ҰК — ның жалпы әлемдік нарығы шамамен – $24 млрд құрады, ҰК тұтыну көлемі — 12,9 млн.тонна , ал 2023 жылға қарай оның болжамды тұтынуы 16,5 млн. тоннаға дейін ұлғаяды (резеңкені зерттеу жөніндегі халықаралық топ-IRSG).

ҰК-ның негізгі көзі-гевея резеңке ағашының плантациясы (Hevea brasiliensis Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.), Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің тропикалық, ылғалды климатында өсіріледі. Алайда, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы гевея плантацияларын аурулармен жою қаупіне байланысты қазіргі уақытта қоңыржай елдерде (Канада, АҚШ, ЕО елдері, Ресей Федерациясы, Қазақстан және басқалар) көк сағыз одуванчикасы (Taraxacum kok-saghyz L. E. Rodin) мәдениетке енгізілуде.

In situ T.kok-saghyz популяциялары Тянь-Шаньның қазақстандық тау аралық аңғарларында орналасқан. Мәселе мынада, енгізу жағдайында T. kok-saghyz тамырларындағы резеңкенің өміршеңдігі мен мазмұны төмендейді. Осыған байланысты T. kok-saghyz – популяциялардың in situ топырақтарының табиғи топырақ мекендеу ортасын зерттеу өзекті болып табылады. Шетелдік ғылыми орталықтарда T. kok-saghyz белсенді зерттелуде.

Осыған байланысты ғылыми орталықтардың T. kok-saghyz тұқымына сұранысын қамтамасыз ету бойынша жұмыстар өзекті болып отыр.

Жобаның мақстаы:

Көк-сағыз каучук бақбағының (Taraxacum kok-saghyz L. E. Rodin) қазақстандық генетикалық ресурстарын in situ жағдайында сақтау және тұрақты пайдалану тәсілдерін әзірлеу.

Күтілетін нәтижелер:

1. T. kok-saghyz (Жалаулы, Кеген, Сарыжаз және тұзды көл) популяцияларының in situ топырақ ортасы зерттелетін болады,

2. Тұқымдарды ғылыми орталықтарға жіберу үшін In situ T. kok-saghyz далалық бас банкі ұйымдастырылады.

 3. Жобаны іске асыру нәтижелері бойынша алынған зияткерлік меншік қорғалады.

Жобаның ғылыми жетекшісі: Өтеулин К.Р., биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор.

Author ID Scopus 6602865844

Researcher ID Web of Science L-3508-2018

E.mail: gen_uteulink@mail.ru

Зерттеу тобының мүшелері:

Б. У. Сүлейменов б. у., ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, доцент.

Author ID Scopus: 55951606700

 ORCID ID https://orcid.org/0000-0003-0507-8053https://kzpatents.com/patents/sulejjmenov-bejjbut-ualihanovich

E.mail:beibuts@mail.ru

 Кулуев б. р., биология ғылымдарының докторы.

Author ID Scopus: 55951606700

  ORCID ID https://orcid.org/0000-0003-0507-8053

E.mail: kuluev@bk.ru

Бари Ғабит, магистр, pHD докторант.

Author ID  Scopus: 56650735500

Researcher ID Web of Science: ABA-2385-2020

ORCID ID: 0000-0003-1987-7315

Researcher ID in Publons:

ABA-2385-2020

E.mail:  baracuda.co@mail.ru.                                                                                                                                            

2017-2022 жылдардағы жоба орындаушыларының жарияланымдары мен патенттерінің тізімі:

1. Bari Gabit, Gainullina Karina, Gumerova Gulnar, Uteulin Kairat, Golovanov Yaroslav , Chemeris Aleksey, Kuluev Bulat. «Multilocus DNA polymorphism of some rubber-bearing dandelions of Russia and Kazakhstan.» Genetic Resources and Crop Evolution. (2021). https://doi.org/10.1007/s10722-021-01233-1. Published online 19 June 2021. The Author(s), under exclusive licence to Springer Nature B.V. 2021. Content courtesy of Springer Nature, terms of use apply. Rights reserved. ISSN 09259864, 15735109. H — index 66. SJR  0.48. Impact factor 1.071. Database   Scopus Q 2. Percentile 67, Scopus.
2.  Amerik, A. Yu. , Martirosyan, Yu. Ts., Martirosyan, L. Yu., Goldberg, V. M., Uteulin, K. R. , Varfolomeev, S. D. Molecular Genetic Analysis of Natural Rubber Biosynthesis. Russian Journal of Plant Physiology. 2021. 68(1):31-45. ISSN 10214437, 16083407 DOI10.1134/S1021443721010039. H  Indeks   46. CJR  0, 42.  CiteScore  1,8.  Database   Scopus  Q2. Percentile 54, Scopus.
3. Aizhan  Rakhmetullina, Piotr  Zielenkiewicz,  Anna Pyrkova, Kairat Uteulin, Anatoliy Ivashchenko.  Prediction of characteristics of interactions of miRNA with mRNA of GRAS, ERF, C2H2 genes of  A. thaliana, O. sativa  and  Z. mays // Current Plant Biology  28 (2021) 100224. https://doi.org/10.1016/j.cpb.2021.100224 Contents lists available at ScienceDirect. journal homepage: www.elsevier.com/locate/cpb Received 29 July 2021; Received in revised form 6 October 2021; Accepted 6 October 2021 Available online 16 October 2021 2214-6628/© 2021 The Authors. Published by Elsevier B.V. This is an open access article under the CC BY-NC-ND license Database Scopus Q 2. Percentile 71, Scopus.
4. Kairat R. Uteulin. Reintroduction of Kok-saghyz (Taraxacum кoк-saghyz L. Rodin). REVISTA GEINTEC-GESTAO INOVACAO E TECNOLOGIAS (Management, Innovation and Technologies). ISSN: 2237-0722. Vol. 11 No. 2 (2021). P. 240- 249.                                                                                                           https://www.revistageintec.net/index.php/revista/article/view/1657

DOI: https://doi.org/10.47059/revistageintec.v11i2.1657

В базе   Web of Science Core Collection . Приравнивается к изданиям, рекомендованным КОКСОН.

• K.R. Uteulin. Clone Selection of Kok-Saghyz (Taraxacum kok-saghyz), A Source of Natural Rubber. Annals of the Romanian Society for Cell Biology. ISSN:1583-6258, Vol. 25, Issue 3, 2021, Pages. 509 – 515. Received 16 February 2021; Accepted 08 March 2021.  ISSN 15836258.   http://annalsofrscb.ro/index.php/journal/article/view/1525.
• K.R. Uteulin, K.Z. Zambakin. Table of contents and localization of rubber in the roots of kok-saghyz (Taraxacum kok-saghyz Rodin). Reports of the National Academy of sciences of the Republic of Kazakhstan. Volume 6, Number 334 (2020), 42 – 48. ISSN 2224-5227 DOI: 10.32014/2020.2518-1483.134.
• K. R. Uteulin, G. T. Bari, A. Zheksenbai. Dandelion kok-saghyz (Taraxacum kok-saghyz L.Rodin) as a one-year culture developed under conditions of south east Kazakhstan. Bulletin the National academy of sciences of the Republic of Kazakhstan . ISSN 1991-3494 Volume 3, Number 385 (2020), 36 – 42 . ISSN 1991-3494. UDC 633.913.322. https://orcid.org/0000-0002-5459-0902. DOI: 10.32014/2020.2518-1467.67.
• Өтеулин К.Р., Жамбакин К. Ж., Рахимбаев И. Р., Байтулин М. О., Мұхамбетжанов С. К. № 862 Патент. Селекциялық жетістік-көк сағыздың «Сарыжаз»сорты. Қазақстан Республикасының Селекциялық жетістіктерінің мемлекеттік тізілімінде тіркелген күні-22.11.2018. ҚР ӘМ «Ұлттық зияткерлік меншік институты» РМК. (National Institute of Intellectual Property, Ministry of Justice of the Republic of Kazakhstan).

2022 жылғы нәтижелер:

     1-міндет. T. kok-saghyz табиғи топырақ мекендеу ортасын зерттеу.                                       

• Далалық зерттеулер

• Жобаны іске асыру жөніндегі жұмыс жоспарына сәйкес Алматы облысының Кеген ауданында көк сағыз одуванчикінің мекендейтін жерлеріндегі ландшафттар мен топырақты зерттеу үшін далалық зерттеулер жүргізілді.
• Жалаұлы, Кеген ауылдарының аудандарында, сарыжас ауылының солтүстігінде жер асты суларының сыну аймағында, сондай-ақ Тұзкөл көлінің жағалауында Кеген өзенінің жайылма аумағы зерттелді.

• Gps көмегімен географиялық координаттарға байланған 8 топырақ кесіндісі салынды, рельефтің, өсімдіктердің, сондай-ақ генетикалық горизонттар бойынша топырақ профильдерінің морфологиялық құрылымының сипаттамасы жүргізілді, оның ішінде топырақтың түсінің, ылғалдылығының, құрылымының тығыздалуының, механикалық құрамының сипаттамалары (төменде келтірілген). Топырақ профильдері мен оларға сәйкес Ландшафттардың фотосуреттері түсірілген. Әрі қарай химиялық талдаулар жүргізу үшін топырақ үлгілері таңдалды.

Көк сағыз өсетін жерлерде топырақ кесінділерінің орналасуы

Үлгілерді іріктеу және топыраққа химиялық талдау жүргізу

* Топырақ үлгілері іріктеліп алынды және көк сағыз өсетін жерлерде 41 және Іле Алатауының тау бөктеріндегі жазықта 16 Үлгі мөлшерінде топыраққа химиялық талдау жүргізілді.

* Келесі талдау түрлері жүргізілді: гумус, жалпы азот, СО2, РН, сіңірілген Ca, Mg, Na, K, қоректік элементтер (N, P, K), тұздардың мөлшері мен құрамы, топырақтың механикалық (гранулометриялық) құрамы, микроэлементтер.

* Іле Алатауының тау бөктеріндегі жазықтағы аумақтар сол жерде тәжірибе салу учаскелерін таңдау, сондай-ақ институтта модельдік тәжірибелер жүргізу үшін зерттелді, онда химиялық талдаулар жүргізу үшін үлгілерді іріктеп, көк сағыздың өсу жағдайларына жақын учаскелерде 3 топырақ кесіндісі салынды, сондай-ақ институтта тәжірибе қою үшін 75 кг мөлшерінде топырақ салынды

* Қорытынды

* Көк-сағыз жоғары қарашірік (3-9 %) және сілтілі ортада (РН =8,8-9,6) және өте жоғары қоректік элементтерде (N, P, K) сульфатты – натрий құрамы бар қатты тұзды жайылмалы шалғынды топырақтардағы тау аралық аңғарлардың жайылмалары жағдайында in SITY өсетіні анықталды.

2-міндет. In situ жағдайында T.kok-saghyz түрінің далалық бас банкін ұйымдастыру.

 In situ жағдайында далалық бас банкті ұйымдастыру үшін T.kok-saghyz реинтродукциясы жүргізілді.

Жарияланымдар (2022 ж.):

1. Бари Г.Т., Жаңбырбаев Е. А., Жантасов С. К., Өтеулин К.Р..Көк-сағыздың тамырынан инулинді анықтау және алу (Taraxacum kok-saghyz Rodin) // 3i: intellect, idea, innovation – интеллект, идея, инновация. Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай Өңірлік университеті. №3. 2022. — 79-85 Б. ҚР ҰӘҚ БКСОН.         

2023-2024 жылғы нәтижелер:

Көк-сағыздың егістік гендік қоры алғаш рет оның табиғи өсу аймағында, Тянь-Шань қазақстандық тау аралық аңғарларында ұйымдастырылды. Көк-сағыздың табиғи өсу аймағындағы топырақтардың қазіргі жағдайы зерттелді. Көк-сағыздың in situ далалық гендік банкі қазақстандық және шетелдік ex situ гендік қорларды, ғылыми-зерттеу, селекциялық бағдарламаларды және басқа тұтынушыларды толықтыру үшін элиталық тұқым көзі ретінде арнайы құрылды.  Көксағыз генбанкінің in situ тұқым өнімділігі жылына 21600 тұқымды құрайды.  Тұқым ғылыми орталыықтарға жіберілді. In situ генбанк деректері құжатталған. Енгізілген көксағыздың өнімділігін арттыру үшін кешенді тыңайтқыш алу технологиясы әзірленді.

Көк-сағыздың in situ далалық генбанкісі – ол енгізілген технологиялық жаңалық, көк-сағыздың қазақстандық генетикалық қорын сақтау мен пайдалануды қамтамасыз етету, Қызыл кітапқа енгізілген осы сирек түрді қорғау тәсілі.  Биологиялық әртүрлілік туралы конвенцияның мақсаттарына қол жеткізілді: биологиялық әртүрлілікті сақтау, оның құрамдас бөліктерін тұрақты пайдалану. Генетикалық ресурстарды пайдаланудан түсетін пайдаға ақшалай және ақшалай емес игіліктерді қосуға болады. Яғни, жобаның зерттеу нәтижелері Қазақстан Республикасының ғылыми-техникалық дамуының мәселелерін шешу үшін қолданылады. Көк-сағыз тұқымдары ғылыми орталықтарға жөнелтілді.

Жарияланымдар (2023-2024 жж.):

1. Uteulin K., Suleimenov B., Pachikin K. The Soils of Natural (In Situ) Coenopopulations of Taraxacum kok-saghyz L.E. Rodin in Kazakhstan. Agronomy 2023, 13(11), 2737; https://doi.org/10.3390/agronomy13112737. Published: 30 October 2023, Q1, percentile 84.
2. Bulat Kuluev, Kairat Uteulin, Gabit Bari, Elvina Baimukhametova, Khalit Musin, Alexey Chemeris. Molecular Genetic Research and Genetic Engineering of Taraxacum kok-saghyz L.E. Rodin. 2023, 12(8), 1621; https://doi.org/10.3390/plants12081621 (registering DOI). Q 1. percentile 86.
3. К.Р. Өтеулин. Көк сағыздың қазақстандық популяциясы (Taraxacum kok-saghyz L.E. Rodin). Қарағанды университетінің хабаршысы. Биология Сериясы. Медицина. География». – 2023. – Т.2, №110. – Б. 151- 161. https://doi.org//10.31489/2023BMG2/. Процентиль 4
4. К.Р. Өтеулин. «Көк-сағыз (Taraxacum kok-saghyz E. Rodin) тұқымының өнуі және көшеттерінің популяциялардың in situ топырақ үлгілерінде дамуы: «Тұзды көл», «Сарыжаз», «Кеген». «Қарағанды университетінің хабаршысы. Биология Сериясы. Медицина. География». – 2023. – № 3. – Б. 196-205. https://doi.org// 10.31489/2023BMG3/196-205. Процентиль 46.
5. 10.2024 ж. №36776 Өнертабысқа ҚР патенті «Көк сағыз тұқымын егу алдындағы өңдеу тәсілі (Taraxacum kok-saghyz L.E. Rodin)». Авторлар: Бари Г.Т. Утеулин К.Р.
6. К.Р. Өтеулин. Монография «Көк сағыз. Қазіргі жағдай. Культура жағдайына еңгізу». – 2024. — Алматы, Жебе-дизайн. – 120 б., көлемі 6,75 шарт. б.б.