Гермоплазманы криосақтау зертханасы

Зав. лаб., к.б.н. С.В. КушнаренкоЛаборатория меңгерушісі: Кушнаренко Светлана Вениаминовна, қауымдастырылған профессор, биология ғылымдарының кандидаты.

Тел.: 393-55-90; 394-75-54. E-mail: svetlana_bio@mail.ru

Лаборатория меңгерушісі қызметін 2000 жылдан бастап атқарады. Мәскеу мемлекеттік университетінің Биология факультетін «Биохимия» мамандығы бойынша тәмамдаған  (1984 ж). 1990 ж. «Өсімдіктер физиологиясы және биохимиясы» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. 2015 ж. қауымдастырылған профессор атағы берілді.

Өсімдіктер биотехнологиясы, физиологиясы және биохимиясы саласының маманы. Өсімдік ұлпасының өсіріндісі, микроклонды көбейту, криосақтау, сондай-ақ Қазақстан өсімдіктерінен бөлініп алынған эфир майларының компоненттік құрамы мен биологиялық белсенділігі жайында 130-дан астам ғылыми еңбектердің авторы.

1 ғылым кандидатын дайындаған, қазіргі кезде 2 PhD-докторанттың ғылыми жетекшісі.

Қазақстан Республикасы Президентінің Грантын иемденуші (2003 ж). Қазақстан ғылымының дамуына үлес қосқаны үшін ҚР БҒМ Құрмет грамотасымен марапатталған (2014).

Кәсіби бірлестіктерге мүшелік етуі:

European Biotechnology Thematic Network Association

Society for In vitro Biology

International Association of Sexual Plant Reproduction Research

Қазақстанның өсімдік физиологтары қоғамы

Ресейдің өсімдік физиологтары қоғамы

Лабораторияның құрамы:

  • Рахимбаев Ізбасар Рахимбайұлы, бас ғылыми қызметкер, ҚР ҰҒА академигі, профессор, биология ғылымдарының докторы
  • Ковальчук Ирина Юрьевна, жетекші ғылыми қызметкер, ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаты
  • Ромаданова Наталья Владимировна, жетекші ғылыми қызметкер, биология ғылымдарының кандидаты
  • Турдиев Тимур Тұйғұнұлы, жетекші ғылыми қызметкер, биология ғылымдарының кандидаты
  • Өтегенова Гүлжахан Абдужалилқызы, кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі, PhD-докторант
  • Қарашолақова Лаззат Наушабайқызы, кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі, PhD-докторант
  • Фролов Сергей Николаевич, кіші ғылыми қызметкер
  • Мишустина Светлана Александровна, кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі
  • Мадиева Гүлнара Әкімбекқызы, кіші ғылыми қызметкер, бакалавр
  • Аралбаева Мөлдір Мәлікқызы, аға лаборант, бакалавр
  • Жоламанова Сауле Жаныбекқызы, аға лаборант, бакалавр

Лабораторияның ғылыми қызметтерінің негізгі бағыттары

Лабораторияның қызметі іргелі және қолданбалы мәнге ие бірқатар маңызды міндеттерді шешуге бағыттлаған:

  • Төменгі температуралардың өсімдік клеткаларына ықпалының физиологиялық және генетикалық заңдылықтарын зерттеу: цитоморфология, клетқалық органеллалардың ультрақұрылымы, цитохимия, морфогенез, регенерация.
  • Криосақтау тәсілдерін эксплант типі мен өсімдік материалының түрлік ерекшелігін есепке ала отырып жетілдіру.
  • Криосақтаудың биотехнологиялық регламенттерін өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктерін есепке ала отырып дайындау.
  • Экономикалық тұрғыдан маңызды, сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктердің гермоплазмаларын орта мерзімде сақтау үшін +4°С температурада in vitro жағдайындағы өсімдіктер банкін құру.
  • Экономикалық тұрғыдан маңызды, сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктердің гермоплазмаларын ұзақ мерзімде сақтау үшін -196°С температурадағы сұйық азотта криобанк құру
  • Биологиялық белсенді препараттарды алудың биотехнологиясын дайындау.

Қызметтердің негізгі нәтижелері

  • 178 сұрыптардан, гибридтерден және жабайы түрлерден тұратын in vitro жағдайындағы өсімдік топтамалары құрылды, оның ішінде, 36 – алма, 38 – алмаұрт, 30 – таңқурай, 12 – қара қарақат, 20 – бөріқарақат, 10 – ұшқат және 32 – картоп.
  • +4°С және -20°С температураларда сары өрік, алма, бөріқарақат және ұшқат жабайы түрлері тұқымдарының топтамалары құрылды.
  • Криосақтаудың жетілдірілген тәсілдерінің негізінде сұйық азоттағы алма, қарақат, сары өрік, жүзім, картоп, ұшқат, бөріқарақат және бүлдіргеннің апикальды меристемаларын криосақтаудың биотехнологиялық регламенттері дайындалды.
  • Аса төмен температурадағы (-196ºС) сұйық азотта алманың, қарақаттың, таңқурайдың, бүлдіргеннің, ұшқаттың, бөріқарақаттың, картоптың және күріштің 620 сұрыптарының, гибридтерінің және жабайы түрлерінің криогенді топтамасынан тұратын алғашқы отандық өсімдіктер криобанкі құрылды.
  • Халықаралық дерекқорға Botanic Gardens Conservation International (BGCI) http://www.bgci.org/garden.php?id=4756 қосылған отандық және шетелдік сұрыптаудағы күріш пен жүзім генотиптерінің электронды дерекқоры құрылды
  • Өнертабысқа арналған инновациялық патенттер алынды:

— № 28526 16.05.2014 жылдан бастап өнертабысқа арналған инновациялық патент. Қазақстан. Астық тұқымдас өсімдіктердің тұқымдарын залалсыздандыру тәсілі / Турдиев Т.Т., Мамонов Л.К., Ковальчук И.Ю. және басқалары.

— № 29084 20.10.2014 жылдан бастап өнертабысқа арналған инновациялық патент. Қазақстан. Ұзақ сақтаудан кейінгі күріш тұқымдарының өміршеңдігін қалпына келтіру және өнгіштігін арттыру тәсілі / Турдиев Т.Т., Мамонов Л.К., Ковальчук И.Ю. және басқалары.

— № 14794 31.07.2015 жылдан бастап пайдалы үлгіге патент беруге өтінім. Қазақстан Республикасы. Алманың сауықтырылған көшеттерін криотерапия көмегі арқылы алу тәсілі / Ромаданова Н.В., Кушнаренко С.В.

Жобалар және бағдарламалар

  • 2015-2017 ж.ж. 2117/ГФ4 жобасы «Қазақстан өсімдіктерінен алынған эфир майларының және олардың құрамдарының фармакологиялық әсері». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к., кауымд. проф. Кушнаренко С.В
  • 2015-2017 ж.ж. 1783/ГФ4 жобасы «Биологиялық активті заттардың көзі – бөріқарақаттың бағалы түрлері мен формаларының гермоплазмаларын криогенді сақтау технологиясын дайындау». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к. Ромаданова Н.В.
  • 2015-2017 ж.ж. 2174/ГФ4 жобасы «Алмұрттың сұрыптық және тұқымдық алуантүрлілігінің гермоплазмаларын сақтаудың биотехнологиялық регламенттерін жаңа өнімділігі жоғары және төзімді сұрыптарды жасайтын селекциялық үдерісте қолдану үшін дайындау». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к. Турдиев Т.Т.
  • 2013-2015 ж.ж. 0504/ГФ3 жобасы «Қазақстандық Алтай флорасының аз зерттелген түрлері арасындағы эфир майларының жаңа көздерін анықтау және сақтау». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к., қауымд. проф. Кушнаренко С.В.
  • 2013-2015 ж.ж. 0491/ГФ3 жобасы «Биотехнология тәсілдерінің негізінде алманың перспективті сұрыптары мен клонды екпелерінің криогенді банкін құру». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к. Ромаданова Н.В.
  • 2012-2014 ж.ж. 0047/ГФ жобасы «Картоп гермоплазмасының криогенді банкін Қазақстанның селекциялық іс-тәжірибесі мен тұқым өсіру шаруашылығында генетикалық ресурастарды сенімді түрде сақтау және тиімді пайдалану үшін құру». Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к., қауымд. проф. Кушнаренко С.В.
  • 2012-2014 ж.ж. 0046/ГФ жобасы «Клеткалық өсімдіктерді криосақтау биотехнологиясын дайындау және жүзімнің отандық және шетелдік сұрыптары гермоплазмасының банкін құру». Ғылыми жетекшісі – а.ш.ғ.к. Ковальчук И.Ю.
  • 2012-2014 ж.ж. 0040/ГФ жобасы «Қазақстандағы күріш топтамасын ұзақ мерзімге сақтау және зерттеудің биотехнологиялық тәсілдерін дайындау» Ғылыми жетекшілері – б.ғ.д. Мамонов Л.К., б.ғ.к. Турдиев Т.Т.
  • 2012-2014 ж.ж. «Қазақстан флорасы өсімдіктерінің мәдени, жерсіндірілген және жабайы түрлерінің негізінде дәрілік препараттарды, биологиялық белсенді қосылыстарды және арнайы тағамдарды, сондай-ақ басқа материалдарды жасау биотехнологиясы» атты ғылыми-техникалық бағдарламаның шеңберінде жасалған «Ұшқаттың қазақстандық түрлерінен биологиялық белсенді препараттарды алудың биотехнологиясын дайындау» жобасы. Ғылыми жетекшісі – б.ғ.к., қауымд. проф. Кушнаренко С.В.
  • 2011-2013 ж.ж. К-1920 ХҒТО жобасы «Қазақстандағы сары өрік және алмұрт гермоплазмасын сақтау және генетикалық алуантүрлілікті бағалау». Жоба менеджері – а.ш.ғ.к. Ковальчук И.Ю.

Халықаралық және отандық ұйымдармен ғылыми ынтымақтастық

  • АҚШ Ауылшаруашылық Департаменті, Ауылшаруашылық Зерттеулер Қызметі (USDA, ARS), Клонды Гермоплазманың Ұлттық Репозиторийі, Корваллис қ., АҚШ (Dr. B.Reed).
  • Анадолы Университеті, Фармацевтикалық факультет, фармакогнозия кафедрасы, Эскишехир қ., Түркия (Проф., Dr. Т. Оzek, Қауымд. проф. Dr. G. Оzek)
  • Монтана штатының университеті, микробиология және иммунология кафедрасы, Бозмен қ., АҚШ (Dr. I. Schepetkin)
  • Мемлекеттік ғылыми мекеме Ресей ауылшаруашылық ғылымдар академиясының Н.И. Вавилов атындағы Бүкілресейлік ғылыми-зерттеу институты, Санкт Петербург қ.
  • Ұлы Петрдың Ботаникалық бағы, Ғылымның Федералды мемлекеттік бюджеттік мекемесі, Ресей ғылымдар академиясының В.Л. Комаров атындағы Ботаникалық институты (РҒА БҒИ), Санкт Петербург қ.
  • Қырым Республикасының мемлекеттік бюджеттік мекемесі «Никита Ботаникалық бағы Еңбекші Қызыл Байрақ Ордені – Ұлттық ғылыми орталық».
  • Ресей ғылыми ұйымдарының Федералды агенттігі, Федералды мемлекеттік бюджеттік ғылыми мекеме «Бүкілресейлік күріш ғылыми-зерттеу институты», Краснодар қ.
  • АҚ «Лесной питомник», ҚР БҒМ ҒК.
  • ЖШС «Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты», ҚР АШМ, Алматы қ.
  • ЖШС «Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты», ҚР АШМ, Қызылорда қ.

Ғылыми-педагогикалық қызмет (Кадрларды дайындау)

Лабораторияда ғылыми-зерттеу жұмыстары жасалып, қызметкерлер бакалавр, магистр және PhD-доктор деңгейлеріне ие болды:

Бакалавриат:

Матақова Г.Н. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 5В070100 – «Биотехнология», 2013 ж.

Бекебаева М.О. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 5В070100 – «Биотехнология», 2013 ж.

Қарабалин А.А. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 5В070100 – «Биотехнология», 2013 ж.

Жоламанова С.Ж. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 5В070100 – «Биотехнология», 2016 ж.

Мадиева Г.А. – ҚазМҚПУ, мамандығы 5B011300 – «Биология», 2016 ж.

Магистратура:

Қарашолақова Л.Н. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 6М061300 – «Геоботаника», 2013 ж.

Бекебаева М.О. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 6М070100 – «Биотехнология», 2015 ж.

PhD-докторантура:

Жұмағұлова Ж.Б., ҚазҰАУ, мамандығы 6D080900 – «Жеміс-көкөніс шаруашылығы», 2012-2015 ж.ж.

Қарашолақова Л.Н. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 6D061300 – «Геоботаника», 2013-2016 ж.ж.

Қабылбекова Б.Ж., ҚазҰАУ, мамандығы 6D080900 – «Жеміс-көкөніс шаруашылығы», 2014-2017 ж.ж.

Өтегенова Г.А. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, мамандығы 6D070100 – «Биотехнология», 2014-2017 ж.ж.

 

Шетелдегі іс-тәжірибелер, құрметті ғылыми лауазымдар, марапаттар, стипендиялар

  • 2016 ж., 2015 ж. Қарашолақова Л.Н. Анадолы Университетінде іс-тәжірибе, фармацевтикалық факультет, фармакогнозия кафедрасы, Эскишехир қ., Түркия.
  • 2015 ж. Турдиев Т.Т., Мадиева Г.А. Статистикалық талдау және эксперименталды дизайнды меңгеру бойынша іс-тәжірибе, Клонды гермоплазманың ұлттық репозиторийі, Корваллис қ., АҚШ.
  • 2015 ж. Өтегенова Г.А. Монтана штатының Университетінде іс-тәжірибе, Бозмен қ., АҚШ.
  • 2013 ж. Ромаданова Н.В. Мемлекеттік ғылыми мекеме Ресей ауылшаруашылық ғылымдар академиясының Н.И. Вавилов атындағы Бүкілресейлік ғылыми-зерттеу институтында іс-тәжірибе, Санкт Петербург қ., «Өсімдіктердің генетикалық ресурстары және оларды ауылшаруашылық өсімдіктер селекциясында қолдану» тақырыбы бойынша.
  • 2012 ж. Қарашолақова Л.Н. Германиядағы «Central Asia Biodiversity Network» бағдарламасы бойынша іс-тәжірибе, Грайфсвальд қ, Эрнст-Мориц-Арндт Университеті.
  • 2012 ж. Матақова Г.Н. – Уильяма Дж. Фулбрайт атындағы бағдарламаның Қазақстандық бітіруші түлектер Ассоциациясының арнайы бір мәртелік шәкіртақысының жеңімпазы.
  • 2012 ж. Бекебаева М.О. – Қазақстан Республикасының 20 жылдығына орай өткен «Мир науки» атты студенттердің және жас ғалымдардың халықаралық конферециясындағы бірінші деңгейлі диплом жеңімпазы.
  • 2010 ж. Рахимбаев И.Р. – «ҚР ҰҒА Большая золотая медаль» медалімен марапатталды.
  • 2006 ж. Рахимбаев И.Р. – «Құрмет» орденімен марапатталды.
  • 2004 ж. Рахимбаев И.Р. – «За достижения в науке» медалімен марапатталды.
  • 2003 ж. Кушнаренко С.В. – Шетел ғылыми орталықтарында жас ғалымдардың білім алуы мен іс-тәжірибеден өтуіне қолдау көрсеткені үшін Қазақстан Республикасы Президентінің Грантымен марапатталды.

 

Басты жарияланымдар

  • Кushnarenko S.V., КаrasholakovаN., Оzек G., Аbidkulova К.Т., Мukhitdinov N.М., Bаsеr К.H.C., Оzек Т. Investigation of essential oils from three natural populations of Lonicera iliensis // Chemistry of Natural Compounds. – 2016. – V. 52 (4). – P. 751-753.
  • Romadanova N.V., Mishustina S.A., Gritsenko D.A., Omasheva M.Y., Galiakparov N.N., Reed B.M., Kushnarenko S.V. Cryotherapy as a method for reducing the virus infection of apples (Malus) // CryoLetters. – 2016. – V. 37, No. 1. – P. 1-9.
  • Romadanova N.V., Mishustina S.A., Matakova G.N., Kuhsnarenko S.V., Rakhimbaev I.R., Reed B.M. In vitro collection of Malus shoot cultures for cryogenic bank development in Kazakhstan // Acta Horticulturae. – 2016. – V. 1113. – Р. 271-277.
  • Schepetkin I.A., Kushnarenko S.V., Özek G., Kirpotina L.N., Utegenova G.A., Kotukhov Y.A., Danilova A.N., Özek T., Başer K.H.C., Quinn M.T. Inhibition of Human Neutrophil Responses by Essential Oil of Artemisia kotuchovii and its Constituents – J. Agric. Food Chem. – 2015. – V. 63. – P. 4999-5007.
  • Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Успанова Г.К., Чуканова Н.И., Фролов С.Н. Оптимизация клонального микроразмножения для сохранения генофонда растений груши // Вестник КазНУ, Серия биологическая. – 2015. – № 3. – С. 356-362.
  • Утегенова Г.А., Кушнаренко С.В. Биологическая активность эфирных масел и их компонентов // Доклады Национальной академии наук Республики Казахстан. – 2015. – № 4. – С. 146-153.
  • Кушнаренко С.В., Утегенова Г.А., Озек Г., Озек Т., Котухов Ю.А., Данилова А.Н., Сатеков Е.Я. Каталог эфирных масел растений Восточного Казахстана. – Алматы. – 2015. – 72 с.
  • Kushnarenko S.V., Romadanova N.V., Bekebaeva M.O., Aleksandrova A.M, Reed B.M., Combined ribavarin treatment and cryotherapy for efficient potato vitus M and potato virus S eradication in potato in vitro plantlets // Cryobiology. – 2015. – V. 71 (3) – P 569-570.
  • Кушнаренко С.В., Ромаданова Н.В., Бекебаева М.О., Матакова Г.Н. Усовершенствование регламента криоконсервации апикальных меристем для создания криобанка сортов и гибридов картофеля // Биотехнология. Теория и практика. – 2015. – №2. – С. 35-41.
  • Ромаданова Н.В., Мишустина С.А., Карашолакова Л.Н., Аралбаева М.М., Кабулова Ф.Д., Абидкулова К.Т., Кушнаренко С.В. Введение в культуру in vitro дикорастущих видов Berberis флоры Казахстана и Узбекистана // Вестник КазНУ. Серия биологическая. – 2015. – №3. – С. 346-354.
  • Kovalchuk I., Zhumagulova Zh., Turdiev T., Reed B.M. Growth medium alterations improve in vitro cold storage of pear germplasm // CryoLetters. – 2014. – V. 35. – N. 3. – P. 197-203.
  • Kovalchuk I., Turdiev T., Mukhitdinova Z., Frolov S., Reed B.M., Kairova G. New techniques for rapid cryopreservation of dormant vegetative buds // Proceedings of the Second International Symposium on Plant Cryopreservation. Ford Collins. Colorado. USA. Acta Horticulturae. – 2014. – V. 1039. – P. 137-146.
  • Kovalchuk I., Turdiev T., Mukhitdinova Z., Frolov S., Reed B.M. Cryopreservation of native Kazakhstan apricot (Prunus armeniaca L) seeds and embryonic axes // CryoLetters. – 2014. V. – N. 2. – P. 83-89.
  • Кушнаренко С.В., Ромаданова Н.В., Аралбаева М.М., Матакова Г.Н., Бекебаева М.О., Бабисекова Д.И. Создание коллекции in vitro сортов и гибридов картофеля как исходного материала для криоконсервации // Биотехнология. Теория и практика. – 2013. – №1. – С. 28-33.
  • Ромаданова Н.В., Мишустина С.А., Матакова Г.Н., Рахимбаев И.Р., Кушнаренко С.В. Введение в культуру in vitro и микроклональное размножение перспективных сортов, клоновых подвоев и дикорастущих форм яблони // «Ізденістер, нәтижелер, Исследования, результаты». – 2013. – № 3 (059). – С. 142-149.
  • Kushnarenko S.V., Reed B.M., Normah M.N. Cryopreservation of in vitro grown shoot tips // In: Plant Tissue Culture, Development, and Biotechnology. Eds. R.N. Trigiano and D.J. Gray. CRC Press. Taylor & Francis Group. – USA. – 2011. – P. 497-505.
  • Kushnarenko S., Salnikov E., Nurtazin M., Mukhitdinova Z., Rakhimbaev I., Reed B. M. Characterization and Cryopreservation of Malus sieversii Seeds // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology – 2010. – V. 4 (Special Issue 1). – P. 5-9.
  • Kushnarenko S., Kovalchuk I., Mukhitdinova Z., Rakhimova E., Reed B.M. Ultrastructure study of apple meristem cells during cryopreservation // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology – 2010. – V. 4 (Special Issue 1). – P. 10-20.
  • Kovalchuk I.Y., Turdiev T.T., Kushnarenko S.V., Rakhimbaev I.R., Reed B.M. Cryopreservation of raspberry cultivars: testing techniques for long-term storage of Kazakhstan’s plant germplasm // Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – V. 4 (Special Issue 1). – 2010 – P. 1-4.

Қызметтер

  • Тәлімбақтар және фермерлік шаруашылықтарына арналған жеміс-жидектік және сәндік үшін өсірілетін өсімдіктердің сауықтырылған ең таңдаулы көшеттерін алу.
  • Қаланы, үй маңындағы шаруашылықтарды көгалдандыру және жатындар мен плантацияларды отырғызу үшін пайдаланылатын қиындықпен көбейтілетін ағаш түрлерін биотехнология тәсілдері арқылы жедел түрде көбейту
  • Тұқым шаруашылықтары үшін қажет болатын отандық және шетелдік вируссыз картоп сұрыптарын алу
  • Өсімдіктерді микроклонды көбейту және криосақтауға арналған арнайы мамандандырылған биотехнологиялық лаборатоияларды ұйымдастыру
  • Мынадай тақырыптар бойынша ғылыми іс-тәжірибелерді өткізу:
  • Жасанды қоректік орталарда өсімдік материалын өсіру техникасы. Өсімдуктерді микроклонды көбейту.
  • Өсімдіктер гермоплазмасын криосақтау.

Беделді өнім

  • Алманың, алмұрттың, жүзімнің, таңқурайдың, қарақаттың, бүлдіргеннің, ұшқаттың және бөріқарақаттың сауықтырылған ең таңдаулы көшеттері.
  • Вируссыз тұқымдық картоп.

 

Академик Рахимбаев И.Р.

Академик Рахимбаев И.Р.

Закладка образцов растений в криобанк

DSC07468

Работа в ламинар-боксе

IMG_14102

IMG_1472

IMG_0011
DSC07458

DSC05619