Гермоплазманы криосақтау зертханасы

Грант иегері: «Интеграция-Тургень» ЖШС

Орындалу мерзімі: 01.11.2017 – 31.10.2020.

Жобаның мақсаты: Криосақтау және микроклондық көбейтудің меншікті технологияларының негізінде алма, орман және грек жаңғағының суперэлитті көшеттерін алуды ұйымдастыру.

Коммерциализациялау үшін соңғы өнім: Алманың, грек жаңғағының және орман жаңғағының көшеттері.

Тораңғы терегінің және қазақстандық селекцияның терек гибридтерін өндіру және оларды көгалдандыру ұйымдарына, фермерлік және бақша егу шаруа қожалықтарына, орман тәлімбақтарына, халыққа және компанияларға, өндірістік плантацияларға сату

Контейнерлердегі туранга көшеттері

Контейнерлердегі гибридтік терек көшеттері

Зертхана меңгерушісі қызметін 2000 жылдан бастап атқарады. Мәскеу мемлекеттік университетінің Биология факультетін «Биохимия» мамандығы бойынша тәмамдаған (1984 ж). 1990 ж. «Өсімдіктер физиологиясы және биохимиясы» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. «03.00.12 – Өсімдіктер физиологиясы». 2022 жылы профессор ғылыми атағы берілді.

Кушнаренко С.В. Қазақстан үшін ғылыми зерттеулердің жаңа бағыты – өсімдіктердің генетикалық ресурстарын криоконсервациялаудың негізін салушылардың бірі болып табылады. С.В.Кушнаренко жетекшілік ететін зертхана Қазақстандағы бағалы мәдени және жабайы жаңғақтарды, жемістерді, жидектерді, жүзім мен картопты ұзақ мерзімге сақтаудың ережелерін әзірлейтін жалғыз зертхана. Зертхана негізінде өсімдіктердің биоалуантүрлілігін сақтаудың биотехнологиялық әдістерін меңгеру үшін Орталық Азиядағы Қазақстандық ғалымдар мен зерттеушілер тағылымдамадан өтеді.

Кушнаренко С.В. 200-ден астам ғылыми мақалалардың, оның ішінде Web of Science деректер базасында индекстелген халықаралық рецензияланған ғылыми журналдардағы 22 жарияланымның авторы (H-index 8; https://www.webofscience.com/wos/author/record/ 1018077,24021278 ,34742362); 21 мақала Scopus деректер базасына енгізілген (H-index 9; https://www2.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6507153914); Қазақстан Республикасы Ғылым және Жоғары Білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім беру сапасын қамтамасыз ету комитеті (БҒССҚК) ұсынған ғылыми журналдарда 34 мақала. С.В. Кушнаренко Қазақстан Республикасының 5 патентінің, 1 монографияның, 5 әдістемелік ұсыныстың, 2 каталогтың бірлескен авторы. 3 отандық және шетелдік ғылыми журналдардың редакциялық алқасының мүшесі.

Жұмыс барысында Кушнаренко С.В. гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде іргелі және қолданбалы зерттеулер бойынша 13 ғылыми жобаның бастамашысы және жетекшісі болды. 2002 жылдан 2008 жылға дейін Халықаралық ғылыми-техникалық орталықтың (ХҒТО) К-428 гранты бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты. Қазіргі уақытта С.В. Кушнаренконың жетекшілігімен ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің ғылыми-техникалық бағдарламаларында 1 гранттық қаржыландыру жобасы және 2 жоба жүзеге асырылуда.

Ғылыми-техникалық бағдарлама BR21882024 «Жеміс-жидек өсімдіктерінің және жаңғақ жемістілердің биоалуантүрлілігін зерттеу, генетикалық ресурстарын сақтаудың ex situ әдістерін әзірлеу» (іске асыру мерзімі 2023-2025 ж.ж.) жетекшісі.

Кушнаренко С.В. ғылыми кадрларды даярлауды жүзеге асырады, оның жетекшілігімен 1 кандидаттық диссертация, 2 PhD диссертация, 6 магистірлік диссертация және 18 бакалаврлық дипломдық жұмыс сәтті қорғалды.

Қазақстан Республикасы Президенті грантының иегері (2003). Білім мен ғылымды дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен (2019 ж.) және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды (2023 ж.).

Кәсіби бірлестіктерге мүшелік етуі:

European Biotechnology Thematic Network Association

Society for In Vitro Biology

International Association of Sexual Plant Reproduction Research

Қазақстанның өсімдік физиологтары қоғамы

Ресейдің өсімдік физиологтары қоғамы

Рахимбаев Избасар Рахимбаевич, бас ғылыми қызметкер, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, профессор, биология ғылымдарының докторы. Кеңестік және қазақстандық ғалым, Қазақстанда биотехнологияның негізін салушы, биология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Ресей Федерациясы өсімдіктер физиологтары қоғамы президиумының құрметті мүшесі, Ресей Федерациясының Өсімдік физиологтары қоғамының мүшесі Халықаралық биотехнологиялық қоғам, Халықаралық өсімдік өсірушілер қоғамының мүшесі, Халықаралық өсімдіктерді көбейту қоғамының мүшесі. 455 ғылыми еңбектері, соның ішінде. Өсімдіктер биологиясының теориялық және әдістемелік негіздерін дамытуға елеулі үлес қосқан және өсірілген жасушалардың биотехнологиясына, физиологиясы мен биохимиясына арналған 7 монография, 9 оқулық, 21 оқу және оқу-әдістемелік құралдар. Бидайдың 4 жаңа сортының, күріштің 2 сортының авторы. Ол ғылыми мектеп құрды – ол Қазақстандағы және шет елдердің (Үндістан, Австралия, Израиль, Ресей, Қырғызстан, Тәжікстан) ғылыми-зерттеу институттары мен университеттерінде жұмыс істейтін 8 ғылым докторы мен 30 ғылым кандидатын дайындады.

Ромаданова Наталья Владимировна, жетекші ғылыми қызметкер, биология ғылымдарының кандидаты. Өсімдік биотехнологиясы саласындағы білікті маман. 20 жылдан астам тәжірибе. ҚР БҒМ 3 жобасының және коммерцияландыру грантының жетекшісі болды; ҚР БҒМ 9 жобасының орындаушысы. Ол криоконсервация және молекулалық биология бойынша әлемнің жетекші ғылыми ұйымдарында тағылымдамадан өтті. «Алғыс хабары» және «Құрмет» грамоталарымен марапатталған. Оның 115 ғылыми жұмысы бар, оның ішінде 12 жарияланымы WоS деректер қорына, 9-ы Scopus-қа, 1 монографияға, 3 әдістемелік ұсынысқа, 3 патентке, 1 каталогқа енгізілген. H-индекс: 5, WoS ID: M-6619-2015; Орцид идентификаторы: https://orcid.org/0000-0003-1052-2753, Scopus авторының идентификаторы 36111616700

Турдиев Тимур Туйгунович, жетекші ғылыми қызметкер, биология ғылымдарының кандидаты, өсімдік биотехнологиясы бойынша жоғары білікті маман. 20 жылдан астам тәжірибе. ҚР Білім және ғылым министрлігінің 4 жобасының жетекшісі, 6 жобасының жауапты орындаушысы болды. Ол халықаралық ХҒТК жобасының орындаушысы болды. 80-нен астам ғылыми мақалалардың авторы, оның 48-і рецензияланған журналдарда, оның ішінде WоS және Scopus деректер базасына енгізілген 11 жарияланым, 4 әдістемелік ұсыныс, 4 патент. «Алғыс» дипломымен марапатталды. Clonal Germplasm Ұлттық репозиторийінде DesignExpert статистикалық бағдарламасын меңгеру бойынша тағылымдамадан өтті, АҚШ, 2015 ж. H-индекс: 6, WoS ID: M-6639-2015; ORCID идентификаторы: 0000-0002-6476-1007; Scopus ID: 57193198717

Алтаева Назира Алтайқызы, ғылыми қызметкер, еңбек өтілі 17 жыл. 54 ғылыми жұмыс жарияланды, оның ішінде 4 жарияланым Web of Science деректер базасына, 3 жарияланым Scopus деректер базасына енгізілген. H-индекс 3. Scopus ID 57216750088; Web of Science ID EKZ-9456-2022; ORCiD 0000-0002-5039-8999.

Аралбаева Мөлдір Маликовна, ғылыми қызметкер, биотехнология мамандығының магистрі. микроклондық көбеюде үлкен тәжірибесі бар (13 жыл). 32 жарияланымның, оның ішінде 3 индекстелген WOS дерекқоры, 1 патент, H индексі: 1. ResearcherID: GBA-8887-2022, ORCID ID: 0000-0002-2322-8054, Scopus Author ID: 571950696 бірлескен авторы.

Рымханова Назгүл Қабдулақызы, ғылыми қызметкер, өсімдік биотехнологиясы саласындағы маман, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ бітірген, биотехнология магистрі2019 жылы ICAR-National Bureau of Plant Genetic Resources жоба тақырыбы бойынша тағылымдамадан өтті (Дели, Индия). 7 жыл тәжірибесі. ҚР БҒМ гранттары жобаларының, Бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру жобаларының және Коммерцияландыру грантының орындаушысы болды. 14 жарияланымның бірлескен авторы, Scopus деректер базасына енгізілген 1 басылым, WoS деректер базасына 2. H индексі: 1. Scopus ID 57773405800; WoS ID FVM-9722-2022; https://orcid.org/0000-0002-5565-5827.

Төлеген Арман Болатханұлы, ғылыми қызметкер, магистр, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да докторантурада оқуын жалғастыруда. 5 жыл еңбек өтілі, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің гранттарының және Коммерцияландыру грантының орындаушысы болды. Н.И. атындағы Бүкілресейлік өсімдік генетикалық ресурстар институтында тағылымдамадан өтті. Вавилов (ВИР) тақырыбы бойынша: «Жабайы популяциялардың, сондай-ақ жеміс-жидек дақылдарының коммерциялық құнды сорттарының вирустық ауруларымен жұқтыру жағдайын зерттеу. 13 басылымы бар, 2 жарияланым WoS деректер базасына, 2 басылым Scopus жүйесіне енгізілген. Н-индекс: 2, Зерттеуші ID IPO-2780-2023; Orcid ID: 0000-0002-3747-2330, Scopus Author ID: 57567940600;

Земцова Алина Сергеевна, кіші ғылыми қызметкер, магистр Өсімдік биотехнологиясы саласындағы жас маман. Сәтбаев атындағы университетте «Биотехнология» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін және Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ магистратурасын тәмамдаған, мамандығы – биотехнология. 2021 жылы Назарбаев Университетінде тағылымдамадан өтті. Микрокөбейту және криоконсервация саласында 3 жылдық жұмыс тәжірибесі. 6 басылымы бар.

Манапқанова Улжан Айтмухаметкызы, кіші ғылыми қызметкер, магистр Өсімдік биотехнологиясы саласындағы жас маман. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Генетика мамандығы бойынша магистратураны тәмамдаған. 3 жыл тәжірибесі бар. 2023 жылы Назарбаев Университетінде тағылымдамадан өтті. 3 мақаласы бар.

Михайленко Наталья Вячеславовна, лаборант, магистрант. ҚазҰАУ-ды орман инженері мамандығы бойынша бітірген. Жылыжай жұмысының маманы ретінде және in vitro өсімдіктерді жылыжай жағдайларына бейімдеу саласында 16 жыл тәжірибесі бар. 3 мақаласы бар.

• Алма, алмұрт, таңқурай, қарақат, қаражидек, жүзім, грек жаңғағы, фундук, картоп, бөріжидек, бөріқарақат, көкжидек, итмұрын, бөртегүл, лаванда, терек өсімдіктерінің in vitro сорттары мен жабайы формаларының коллекциялары жасалды.
• Алма, таңқурай, картоп сорттарын вирустық инфекциялардан сауықтандыруың және отырғызу материалдарын қалпына келтірудің биотехнологиялық әдістері әзірленді.
• Алғаш рет Қазақстанда өте төмен температурада (-196ºС) криогенді банк құрылды: алма, алмұрт, таңқурай, қарақат, бөріжидек, бөріқарақат, картоп және жаңғақ сорттарының, будандарының және жабайы түрлерінің 1100 үлгісі; сондай-ақ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін жойылып кету қаупі төнген түрлер: Malus sieversii, Pyrus regelii, Berberis iliensis, Lonicera iliensis.
• Алма, таңқурай, қарабүлдірген, көкжидек және бөріжидектің коммерциялық құнды сорттарының сауықтырылған көшеттері мен телітушілері алынды.
• Халықаралық дерекқорға Botanic Gardens Conservation International (BGCI) http://www.bgci.org/garden.php?id=4756 қосылған отандық және шетелдік сұрыптаудағы күріш пен жүзім генотиптерінің электронды дерекқоры құрылды.
• Қазақстанда кезесетін 30 өсімдік түрлерінің құрамы жете зерттелді, биологиялық активтілігі сипатталды, эфир майлары алынды. Стафилококктың метициллинге төзімді штаммына қатысты микробқа қарсы белсенділік, антиоксидантты, антирадикалды, цитотоксикалық және иммуномодуляциялық белсенділік анықталды.

Өнертабысқа арналған 10 инновациялық патенттер және пайдалы модельге патенттер алынды:

• № 28526 16.05.2014 жылдан бастап өнертабысқа арналған инновациялық патент. Қазақстан. Дәнді дақылдардың тұқымдарын зарарсыздандыру тәсілі / Турдиев Т.Т., Мамонов Л.К., Ковальчук И.Ю. және басқалары.
• № 29084 20.10.2014 жылдан бастап өнертабысқа арналған инновациялық патент. Қазақстан. Ұзақ уақыт сақтағаннан кейін күріш тұқымдарының өміршеңдігін қалпына келтіру және шығымдылығын арттыру тәсілі / Турдиев Т.Т., Мамонов Л.К., Ковальчук И.Ю. және басқалары.
• № 1528 «Алманың сауықтырылған көшеттерін алу» пайдалы үлгіге патенті. Ромаданова Н.В., Кушнаренко С.В. 08.07.16. басып шығарылған. Бюл. № 8.
• № 2830 пайдалы модельге патент «Микробқа қарсы белсенділікке ие қой сасырынан (Ferula ovina (Boiss.) Boiss.) алынған эфир майы». Кушнаренко С.В., Утегенова Г.А. 04.06.2018. басып шығарылған. Бюл. № 20.
• № 3104 пайдалы модельге патент. 25.08.2018. Қазақстан. Терек, алма, алмұртты микроклональды көбейтуге арналған қоректік орта / Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Кабылбекова Б.Ж., Фролов С.Н., Мухитдинова З.Р.
• Өнертабысқа инновациялық патент № 34523 25 тамыз 2020 ж., Қазақстан. In vitro жағдайында тураң терек отырғызу материалын алу әдісі. Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Мухитдинова З.Р., Фролов С.Н., Ноғайбаев А.М., Бесщетнов А.П. Авторлық құқық куәлігі №104223. https://gosreestr.kazpatent.kz/Invention/Details?docNumber=314353
• Пайдалы модельге патент 05.06.2020 № 4998. Кәдімгі жаңғақтарды көбейту әдісі. Кушнаренко С.В., Аралбаева М.М., Ромаданова Н.В. https://gosreestr.kazpatent.kz/Utilitymodel/Details?docNumber=320230
• Пайдалы модельге патент № 6332 20 тамыз 2021 ж., Қазақстан. Таңқурай отырғызу материалын in vitro алу әдісі. Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Мухитдинова З.Р., Фролов С.Н., Рымханова Н.К., Белғожаев Е.М., Бесщетнов А.П. https://gosreestr.kazpatent.kz/Utilitymodel/Details?docNumber=345290
• Патент No 34902. Химиотерапияны қолдану арқылы вируссыз алма ағашының көшеттерін алу әдісі / Ромаданова Н.В., Нурманов М.М., Кушнаренко С.В. // Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі. Меншік құқығындағы RGP. Вед. ҚР БҒМ ҰҚ «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты». – № 34902; өтініш 31.01.2020/0056.1., басылым. 26.02.21.
• Қазыбаева С.Ж., Тауибаева Ж.Т., Кадирсизова Ж.К., Ромаданова Н.В. «Назерке жүзімі». Селекциялық жетістікке (өсімдік сортына) Қазақстан Республикасының патентін беруге өтінім. Өтінім тіркеу нөмірі 2023/075.4. Қабылдау күні 30 қаңтар 2024 ж

Тәлімбақтар және фермерлік шаруашылықтарына арналған жеміс-жидектік және сәндік үшін өсірілетін өсімдіктердің сауықтырылған ең таңдаулы көшеттерін алу.

Қаланы, үй маңындағы шаруашылықтарды көгалдандыру және жатындар мен плантацияларды отырғызу үшін пайдаланылатын қиындықпен көбейтілетін ағаш түрлерін биотехнология тәсілдері арқылы жедел түрде көбейту.

Тұқым шаруашылықтары үшін қажет болатын отандық және шетелдік вируссыз картоп сұрыптарын алу.

Өсімдіктерді микроклонды көбейту және криосақтауға арналған арнайы мамандандырылған биотехнологиялық зертханаларды ұйымдастыру.

Келесі тақырыптар бойынша ғылыми іс-тәжірибелерді өткізу:

— Жасанды қоректік орталарда өсімдік материалын өсіру техникасы. Өсімдіктерді микроклонды көбейту.

— Өсімдіктер гермоплазмасын криосақтау.

Имиджтік өнім

Алманың, алмұрттың, жүзімнің, таңқурайдың, қарақаттың, бүлдіргеннің, ұшқаттың және бөріқарақаттың сауықтырылған ең таңдаулы көшеттері.

Вируссыз тұқымдық картоп.

АҚШ Ауылшаруашылық Департаменті, Ауылшаруашылық Зерттеулер Қызметі (USDA, ARS), Клонды Гермоплазманың Ұлттық Репозиторийі, Корваллис қ., АҚШ (Dr. B.Reed).

Институт Юлиуса Кюна, Научно-исследовательский Институт селекции плодовых культур (JKI), Дрезден, Германия (Dr. Monika Höfer).

Анадолы Университеті, Фармацевтикалық факультет, фармакогнозия кафедрасы, Эскишехир қ., Түркия (Проф., Dr. Т. Оzek, Қауымд. проф. Dr. G. Оzek)

Монтана штатының университеті, микробиология және иммунология кафедрасы, Бозмен қ., АҚШ (Dr. I. Schepetkin)

Мемлекеттік ғылыми мекеме Ресей ауылшаруашылық ғылымдар академиясының Н.И. Вавилов атындағы Бүкілресейлік ғылыми-зерттеу институты, Санкт Петербург қ.

Ұлы Петрдың Ботаникалық бағы, Ғылымның Федералды мемлекеттік бюджеттік мекемесі, Ресей ғылымдар академиясының В.Л. Комаров атындағы Ботаникалық институты (РҒА БҒИ), Санкт Петербург қ.

Қырым Республикасының мемлекеттік бюджеттік мекемесі «Никита Ботаникалық бағы Еңбекші Қызыл Байрақ Ордені – Ұлттық ғылыми орталық».

Ресей ғылыми ұйымдарының Федералды агенттігі, Федералды мемлекеттік бюджеттік ғылыми мекеме «Бүкілресейлік күріш ғылыми-зерттеу институты», Краснодар қ.

АҚ «Лесной питомник», ҚР БҒМ ҒК.

ЖШС «Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты», ҚР АШМ, Алматы қ.

Бекмуханбетова А.Н. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 6В05105 – «Генетика» мамандығы, 2023 ж.

Данаева Г.Қ., Ділдабекова А.Е., Сағындыкова Ф.А., Сантай Б.А. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 5В070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2019 ж.

Махмутова И.А. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, специальность 5В070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2017 ж.

Жоламанова С.Ж. – Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 5В070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2016 ж.

Магистратура:

Михайленко Н.В. – ҚазҰАИУ, 7М08302 – «Орман ресурстары және орман шаруашылығы» мамандығы

Аралбаева М.М. – Алматы техникалық университеті, 7М05101 – «Биотехнология» мамандығы, 2024 ж.

Манапқанова Ұ.А. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 7М070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2023 ж.

Земцова А.С. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 6М070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2022 ж.

Рымханова Н.Қ. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 6М060700 – «Биология» мамандығы, 2018 ж

Нұрманов М.М. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 6М070100 – «Биотехнология» мамандығы, 2018 ж.

№ 0170-17-ГК жобасы: Клональды микрокөбейту биотехнологиялық әдістерін және зиянкестер мен аурулардан қорғайтын интеграцияланған агротехникалық тәсілдерді пайдалану негізінде тораңғы терегінің және қазақстандық селекцияның терек гибридтерінің элитті көшет материалдарын өндіруді ұйымдастыру және сату.

Грант иегері: «Жазкен Жиембаев атындағы Қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институты» ЖШС.

Орындалу мерзімі: 03.11.2017 – 31.10.2020