Kapytina A, Kolchenko M, Kerimbek N, Pozharskiy AS, Nizamdinova G, Taskuzhina A, Adilbayeva K, Khusnitdinova M, Amidullayeva M, Moisseyev R, et al. Distribution of Wheat-Infecting Viruses and Genetic Variability of Wheat Streak Mosaic Virus and Barley Stripe Mosaic Virus in Kazakhstan. Viruses. 2024; 16(1):96. https://doi.org/10.3390/v16010096
Мақаланы оқу
ГриценкоДиляра Александровна
Зертхана меңгерушісі, PhDЗертхана меңгерушісінің өмірбаяны
Зертхана меңгерушісі: Гриценко Диляра Александровна 2019 жылдан бастап зертхана меңгерушісі болып жұмыс істейді. 2006 жылдан 2010 жылға дейін әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де оқып, инженер-технолог мамандығы бойынша үздік бакалавр дәрежесіне ие болды. 2010 жылдан 2012 жылға дейін магистратурада оқып, жаратылыстану ғылымдарының магистрі дәрежесінің үздік дипломын иеленді. 2019 жылы «Өсімдіктердегі рекомбинантты ақуыздарды алу үшін вирустық векторды құру және олардың экспрессиясының тиімділігін зерттеу» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Докторлық диссертациясының аясында Израильдегі Вулкандық орталықтың Өсімдіктерді қорғау институтының Толковский зертханасында тағылымдамадан өтті. 2011 жылы оқудағы тамаша үлгерімі және ғылыми-зерттеу жұмысындағы жоғары жетістіктері үшін ел президентінің Назарбаев атындағы стипендиясы берілді. 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, Н-индексі – 5.
Зертхана миссиясы
өсімдік шаруашылығы, генетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану және өсімдіктерді қорғау саласындағы іргелі және қолданбалы зерттеулер арқылы еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Стратегиялық маңызы бар ауыл шаруашылығы дақылдарын қорғау бойынша заманауи технологиялар мен білімдерді дамыту. Экономикалық маңызды фитопатогендердің диагностикалық жүйесін жасау, карантиндік зиянкестер мен ауру қоздырғыштарды анықтау, ауыл шаруашылығы дақылдарын генетикалық сертификациялау бойынша қолданбалы зерттеулерді дамыту.
Лаборатория құрамы: PhD Гриценко Д. А., зертхана меңгерушісі
PhD Низамдинова Г. К., аға ғылыми қызметкер
PhD Хуснитдинова М.А., аға ғылыми қызметкер
Пожарский А.С., ғылыми қызметкер
Капытина А.И., кіші ғылыми қызметкер
Керімбек Н.М., кіші ғылыми қызметкер
Таскужина А.К., кіші ғылыми қызметкер
Костюкова В.С., кіші ғылыми қызметкер
Кенжебекова Р.Т., кіші ғылыми қызметкер
Колченко М.В., лаборант
Адильбаева К.С., лаборант
Моисеев Р.М., лаборант
Мендыбаева А, лаборант
Махамбетов А.Н., лаборант
Даирбекова З.К., лаборант
Ельчанинов М.И., лаборант
Зертхананың ғылыми қызметінің негізгі бағыттары
01Фитопатогендер мен зиянкестерді анықтау және молекулалық-генетикалық зерттеулер.
02Биотехнология мақсаттары үшін рекомбинантты молекулаларды әзірлеу.
03Өсімдік патогендері мен зиянкестерін геномдық зерттеу.
04Жабайы және мәдени алма популяцияларының фитопатологиялық және генетикалық аспектілерін зерттеу.
05Картоптың негізгі аурулар мен зиянкестерге төзімділігінің генетикалық потенциалы.
06Томат сорттарының жергілікті селекциялық коллекциясының генетикалық әртүрлілігін зерттеу.
07Қант қызылшасының генетикалық потенциалын және оның фитопатологиялық жағдайын зерттеу.
08Молекулярлық-генетикалық зерттеулер бойынша ынтымақтастық және қызметтер.
Зертхана қызметінің негізгі нәтижелері
Меристемалық және апикальды ұлпалардан әртүрлі жүзім сорттарын регенерациялау жүйесі құрылды.
Алты жүзім вирусын (ArMV, GFkV, GFLV, GVA, GLRV-1, GLRV-3) бір уақытта диагностикалау жүйесі әзірленді.
Бес алма вирусын (ASGV, ASPV, ACLSV, ApMV, ToRSV) бір уақытта диагностикалау жүйесі әзірленді.
ДНҚ маркерлерінің көмегімен Қазақстандағы жабайы алма популяцияларының генетикалық әртүрлілігіне талдау жасалды.
Қазақстанда өсірілетін қазақстандық және шетелдік селекцияның техникалық және асханалық жүзім сорттары генотиптелді.
Өсімдіктердегі гетерологиялық белоктарды экспрессиялау үшін жүзім А вирусының геномына негізделген вирустық векторлар жасалды.
Нуклеин қышқылдарының ілмекті изометриялық күшейтуін қолдануға негізделген Erwinia amylovora (жеміс-жидек дақылдарының бактериялық күйігі) үшін жоғары сезімтал диагностикалық жүйе әзірленді.
ГМО анықтау жүйесі құрылды.
21 жарияланым
2019-2024 жылдардағы негізгі басылымдар
Gritsenko D. et al. First evaluation of genetic diversity among honeybee populations in Kazakhstan // Apidologie. 2023. 54, № 6. P. 61.
Khusnitdinova M. et al. Problems and prospects of sugar beet cultivation in Kazakhstan (Changed title according to reviewers’ comments) // Agronomy Research. 2023. Vol. 21.
Kairova G. et al. Evaluation of Fire Blight Resistance of Eleven Apple Rootstocks Grown in Kazakhstani Fields // Applied Sciences. 2023. Vol. 13, № 20. P. 11530.
Kolchenko M. et al. Wild Malus niedzwetzkyana Dieck ex Koehne as a Genetic Resource for Fire Blight Resistance // Horticulturae. 2023. Vol. 9, № 10. P. 1066.
Pozharskiy A. et al. Genetic structure and genome-wide association study of the traditional Kazakh horses // animal. 2023. P. 100926.
Kolchenko M. et al. Genetic Characterization of Raspberry Bushy Dwarf Virus Isolated from Red Raspberry in Kazakhstan: 4 // Viruses. Multidisciplinary Digital Publishing Institute, 2023. Vol. 15, № 4. P. 975.
Gritsenko D. et al. Investigation of mutation load and rate in androgenic mutant lines of rapeseed in early generations evaluated by high-density SNP genotyping // Heliyon. Elsevier, 2023. Vol. 9, № 3.
Pozharskiy A. et al. Genetic diversity of the breeding collection of tomato varieties in Kazakhstan assessed using SSR, SCAR and CAPS markers // PeerJ. 2023. Vol. 11. P. e15683.
Kairova G, Daulet N, Solomadin M, Sandybayev N, Orkara S, Beloussov V, Kerimbek N, Gritsenko D, Sapakhova Z. Identification of Apple Varieties Resistant to Fire Blight (Erwinia amylovora) Using Molecular Markers. Horticulturae. 2023; 9(9):1000. https://doi.org/10.3390/horticulturae9091000
Патенттер
2017Гриценко Д.А., Гриценко И.С. DNARNAref компьютерлік бағдарламасына арналған авторлық құқық сертификаты, ИС 009529, №1890 (2017 г), МЮРК.Патент
2018Сагитов А.О., Дуйсембеков Б.А., Жанарбекова А.Б., Копжасаров Б.К., Калдыбеккызы Г., Джаймурзина А.А., Динасилов А.С., Бекназарова З.Б., Сарбасова А.М., Дарубаев А.А., Сейсенова А.А., Джумахан Д.М., Самбетова Т.С., Гриценко Д.А. «Қазақстан Республикасының фитосанитариялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында өсімдіктерді қорғау және карантин саласындағы қолданбалы ғылыми зерттеулер (ғылым жұмысы)» авторлық құқық куәлігі; №0645 (2018 г)Патент
2019Галиакпаров Н.Н., Омашева М., Гриценко Д.А. Өнертабысқа патент «RT-ПТР арқылы алма вирустарын анықтауға арналған синтетикалық олигонуклеотидтер жиынтығы», №33634 (2019 г)Патент
https://gosreestr.kazpatent.kz/Invention/DownLoadFilePdf?patentId=283865&lang=ruПатент
2019Галиакпаров Н.Н., Гриценко Д.А., Дерябина Н.Н. Өнертабысқа патент «Өсімдіктердегі гетерологиялық белоктардың өтпелі экспрессиясына арналған вирустық вектор», 33632 (2019 г)Патент
https://gosreestr.kazpatent.kz/Invention/DownLoadFilePdf?patentId=283863&lang=ruПатент
2019Галиакпаров Н.Н., Гриценко Д.А., Дерябина Н.Н. Пайдалы модель патенті № 4583 (2019 г) «Әртүрлі өлшемдегі ПТР өнімдерін клондау үшін Т-вектор»Пайдалы модельге патент
https://gosreestr.kazpatent.kz/Utilitymodel/Details?docNumber=316755Патент
2020Гриценко Д.А., Галиакпаров Н.Н. Пайдалы модель патенті «H3N8 типті тұмау вирусының антигендерінің кешені», №5764 (2020 г).Пайдалы модельге патент
Қызметтер
Вирустық қоздырғыштарды анықтау:
- Жүзім вирусы А
- Жүзімнің қысқа түйінді вирусы
- Жүзім жапырағы вирусы-1 және 3
- Арабис мозаикалық вирусы
- Жүзім дақылының вирусы
- Алма жапырақтарының хлоротикалық дақтарының вирусы (ACLSV)
- Алма сабағының ойығы вирусы (ASGV)
- Алма діңінің вирусы (ASPV)
- Apple мозаикалық вирусы (APMV)
- Томат сақинасының вирусы (Tomato ringspot virus)
- Томаттың қоңыр қатпарлы жемістері вирусы (ToBRFV)
- Арпа жолағы мозаикалық вирусы (Barley stripe mosaic virus BSMV)
- Бидай жолағы мозаикалық вирусы (Wheat streak mosaic rymovirus (WSMV))
- Бидай мозаикалық эмаравирус (High Plains wheat mosaic emaravirus)
- Қызылша некротикалық сарғыштау вирусы ( Beet necrotic yellow vein virus, BNYVV)
- Таңқурай жапырағының дақ вирусы (RLMV және RLBV)
Бактериялық қоздырғыштарды анықтау:
- Жемістердің бактериялық күйігі
- Картоптың қоңыр шірігі
Саңырауқұлақ қоздырғыштарын анықтау:
- Жеміс-жидек дақылдарының монилиозы
ПТР әдісімен жәндіктерді анықтау:
- Сарықанат жібек көбелегі
- Нематодтар
Байланыс құралдары
87273947768 — Гриценко Диляра Александровна, зертхана меңгерушісі d.kopytina@gmail.com
+77477237558 — Низамдинова Г. К., аға ғылыми қызметкер nizamdin13@gmail.com
