Қазақстан генетиктер мен селекционерлер қоғамының (KOGIS-2026) бірінші республикалық ғылыми конференциясы 2026 жылдың 13-15 мамырында Семей медициналық университетінде (SMU) өтті [1].
Анықтама үшін: KOGIS [2] 2025 жылы құрылған. «Қазақ генетиктер мен селекционерлер қоғамы» Республикалық қоғамдық бірлестігін (RPA) (ROA «KOGIS») құрудың бастамашысы әртүрлі жетекші ғылыми орталықтар мен университеттердің ғалымдарының бастамашыл тобының қолдауымен академик Ерлан Кеңесбекұлы Туруспеков болды.
KOGiS аймақтық қоғамдық ұйымын (ROO) құру туралы шешім 2025 жылдың 12-13 наурызында Астана қаласындағы Ұлттық зертханада Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының (ҚР ҰҒА) қолдауымен және Астанадағы Назарбаев университетінде (ҰУ) орналасқан «Генетика және селекция саласындағы жетістіктер» атты ғылыми конференция барысында қабылданды. Конференцияға генетиктер мен селекционерлердің бастамашыл топтарының өкілдері қатысты, олар көптен күткен және кеңінен талқыланған осы кәсіби қоғамды құру қажеттілігін қолдады. Конференция қорытындысы бойынша филиалдар мен өкілдіктер арқылы аймақтық өкілдігі бар KOGiS аймақтық қоғамдық ұйымын (ROO) құру туралы шешім қабылданды. Академик Е.К. Туруспеков KOGiS төрағасы болып бірауыздан сайланды. Орталық кеңестің, аудит және жарғылық комиссиялардың мүшелері және ғылыми хатшы да сайланды. [3]
ҚР Президенті жанындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының президенті Ақылбек Күрішбаев конференцияға қатысушыларға бейнеүндеу арқылы сөз сөйлеп, генетикалық зерттеулердің елдің биологиялық, азық-түлік және медициналық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі стратегиялық рөлін атап өтті [4]. Конференцияның ашылуында сондай-ақ «MUS» Ұлттық акционерлік қоғамының басқарма төрағасы – ректоры, профессор Алтай Ахметқалиұлы Дюсупов; Абай облыс әкімінің ғылым жөніндегі кеңесшісі Жанна Қурманғалиева; «KOGIS» аймақтық қоғамдық ұйымының төрағасы, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі Ерлан Кеңесбекұлы Туруспеков және Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі, профессор Рахметқажы Ескендірұлы Берсимбаев жылы лебіздерін білдірді [5]. Конференцияның ғылыми бағдарламасы [6] келесі секцияларда қазіргі заманғы ғылымның негізгі және ең перспективалы салаларын қамтыды:
- Адам генетикасы,
- Өсімдіктер генетикасы және селекциясы,
- Жануарлар генетикасы және селекциясы,
- Микробтық генетика және жүйелік биология.
Конференцияға 120-дан астам адам қатысты, оның ішінде 25 түрлі ұйымның (ғылыми-зерттеу институттары, университеттер, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, Ғылым және жоғары білім министрліктеріне, Ауыл шаруашылығы министрлігіне және Денсаулық сақтау министрлігіне бағынатын ауылшаруашылық ұйымдары және коммерциялық компаниялар) өкілдері болды. Делегацияларды National Laboratory Astana, Назарбаев университеті (18), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Ұлттық биотехнология орталығы (15), Өсімдіктердің биологиясы және биотехнология институты (22), Қазақстан Республикасы Жоғары білім министрлігінің Генетика және физиология институты (7) және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті сияқты ұйымдар ұсынды. Гумилев атындағы, І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті, Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, «Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамы, Торайғыров университеті, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Қазақ ауыл шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Қарабалық ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің И. Жахаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, Микробиология және вирусология ғылыми-практикалық орталығы, Республикалық микроорганизмдер жинағы, С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ медициналық университеті, «А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің «MVA GROUP ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС және т.б. [7]
Advena, TechPrime және Zalma Ltd компаниялары іс-шараға серіктестік орнатты. Advena және Zalma Ltd компаниялары келесі салаларды қамтитын заманауи геномдық технологияларды қолданудың практикалық шешімдері бойынша шеберлік сабақтарын өткізді:
– Медициналық генетика және диагностика: тұқым қуалайтын ауруларды ерте диагностикалау және алдын алу үшін заманауи геномдық талдау әдістерін қолдану.
– Биотехнология және ауыл шаруашылығы: дақылдардың өнімділігі мен тұрақтылығын арттыруға арналған инновациялық генетикалық тәсілдерді енгізу.
– Заманауи зертханалық жабдықтар: ресми дистрибьюторлардың молекулалық-генетикалық зерттеу құралдарын пайдалану.
Пленарлық (16 баяндама), ауызша (37 баяндама) және постерлік (33 баяндама) сессиялар барысында конференцияға қатысушылар қазіргі генетикалық ғылымды дамытудың өзекті мәселелерін, инновациялық биотехнологияларды енгізуді, селекциялық бағдарламаларды жетілдіруді, кең ынтымақтастықтың перспективаларын және пәнаралық зерттеулерді дамытуды талқылады.
Адам генетикасы және Өсімдіктер генетикасы және селекциясы секцияларына қатысушылар мен баяндамалар саны ең көп болды. Өсімдіктер генетикасы секциясы өсімдіктер генетикасы, селекция және биотехнология салаларындағы әртүрлі салаларды қамтитын үш пленарлық, 15 ауызша және 18 постерлік баяндамалар ұсынды.
Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің Өсімдіктердің биологиясы және биотехнология институтының молекулалық генетика (зертхана меңгерушісі Е.К. Туруспеков), генетика және селекция (зертхана меңгерушісі А.М. Кохметова), селекция және биотехнология (зертхана меңгерушісі М.Х. Шамекова) және молекулалық биология (зертхана меңгерушісі Д.А. Гриценко) зертханаларының ғалымдары KOGiS бірінші конференциясын генетикалық және селекция ғылымының әртүрлі салаларындағы зерттеулер нәтижелері бойынша пленарлық (1), ауызша (14) және постерлік (6) баяндамаларымен қолдап, әсерлі делегация құрды.
Диляра Александровна Гриценко мен Акерка Амалова «Микроорганизмдердің генетикасы және жүйелік биологиясы» және «Генетика және өсімдіктер селекциясы» секцияларында ауызша баяндама жасағаны үшін бірінші орынға ие болды. «Генетика және өсімдіктер селекциясы» секциясында постерлік баяндама жасағаны үшін бірінші орын зертханашы Данияр Ерболатовқа берілді.
Жеңімпаздарды құттықтаймыз және шығармашылық табыстар тілейміз!
KOGIS аймақтық қоғамдық ұйымының Орталық кеңесінің шешімімен қоғамның ғылыми конференциялары негізінен аймақтық университеттерде өткізіледі.
2-ші KOGIS конференциясын – KOGIS-2027 – өткізуге өтінімді Орал қаласындағы Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті ұсынды.
